Họ Tô
蘇Còn được ghi là: To
Tổng quan
Họ Tô (蘇) là dòng họ phổ biến thứ 32 ở Việt Nam (0.33% dân số). Họ 蘇 ở Trung Quốc rất nổi tiếng — gắn với Tô Đông Pha (đại thi hào nhà Tống), Tô Vũ (sứ thần nhà Hán). Ở Việt Nam, họ Tô có nhiều danh nhân lịch sử quan trọng, đặc biệt Tô Hiến Thành (Thái phó nhà Lý — biểu tượng "tận trung báo quốc"). Hiện tại còn có Tô Lâm — Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (từ 2024).
Nguồn gốc và lịch sử
Gốc Hán: Họ 蘇 gốc thời Tây Chu, hậu duệ Côn Ngô — bộ tộc thời Hạ. Một bộ phận lớn di cư về Hà Nam, Phúc Kiến rồi sang Việt Nam thời Bắc thuộc. Tô Hiến Thành (1102–1179) — Thái phó, Thái úy triều Lý, phụ chính đại thần hai đời vua Lý Anh Tông – Lý Cao Tông. Có công lớn dẹp loạn, giữ vững triều chính. Khi lâm bệnh, Thái hậu hỏi ai thay mình, ông tiến cử Trần Trung Tá (người tài) thay vì Vũ Tán Đường (người hầu hạ mình) — sử ghi tấm gương "cử hiền bất cử thân", được so sánh với Gia Cát Lượng. Đại Việt sử ký toàn thư ca ngợi ông là bậc trung thần bậc nhất thời Lý. Tô Mịch Liên (đời Lê) — Tiến sĩ.
Địa bàn và nguồn tư liệu
Đồng bằng sông Hồng: Hà Nội, Hải Dương (đặc biệt Bình Giang — quê tổ Tô Hiến Thành), Hưng Yên, Bắc Ninh, Thái Bình, Nam Định. Bắc Trung Bộ: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Trung & Nam Bộ: Phổ biến.
Nhân vật cùng họ trong sử liệu
Tô Hiến Thành (1102–1179) — Thái úy, phụ chính đại thần triều Lý; biểu tượng "cử hiền bất cử thân" — trung thần bậc nhất. Tô Mịch Liên — Tiến sĩ đời Lê. Tô Hoài (1920–2014) — nhà văn, tác giả *Dế Mèn phiêu lưu ký*, *Vợ chồng A Phủ*, *Cát bụi chân ai*; một trong những nhà văn hiện đại lớn nhất Việt Nam, viết hơn 100 đầu sách. Tô Vĩnh Diện (1924–1954) — anh hùng lực lượng vũ trang, hy sinh lấy thân chèn pháo không cho lăn xuống vực tại chiến dịch Điện Biên Phủ (1954), truy tặng Anh hùng LLVTND. Quê Nông Cống, Thanh Hóa. Tô Lâm (1957–) — Đại tướng, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (từ 8/2024), nguyên Bộ trưởng Bộ Công an. Tô Huy Rứa (1947–) — Trưởng ban Tổ chức Trung ương.
Nguồn tham khảo
Người cùng họ không mặc nhiên cùng chi hoặc chung thủy tổ. Số liệu và nhận định là đầu mối tham khảo; quan hệ huyết thống cần được kiểm bằng gia phả, hộ tịch, văn bia hoặc tư liệu gốc.
/dong-ho/ho-to-viet-nam