Họ Hà
何Còn được ghi là: Ha
Tổng quan
Họ Hà (何) là dòng họ phổ biến thứ 17 ở Việt Nam (1.01% dân số). Có hai nguồn gốc song song: (1) chi gốc Hán di cư, (2) chi bản địa của người Mường, Tày ở Tây Bắc. Đặc biệt, họ Hà là một trong 4 dòng họ lớn của người Mường — "Bùi, Quách, Hà, Đinh" (tứ tính Mường) — với vai trò lang đạo (thổ tù) truyền thống. Là một trong những họ có bề dày lịch sử đa sắc tộc nhất ở Việt Nam.
Nguồn gốc và lịch sử
Gốc Hán: Họ 何 (Hà) ở Trung Quốc cổ đại có gốc thị tộc thời nhà Hán. Chi Hà gốc Hán di cư vào Việt Nam qua nhiều đợt, đặc biệt thời Bắc thuộc, hòa nhập vào cộng đồng người Kinh ở đồng bằng. Gốc Mường — Tứ tính Mường: Người Mường có 4 dòng họ lớn (Bùi, Quách, Hà, Đinh), trong đó họ Hà là dòng lang đạo quan trọng ở nhiều mường. Tại Hòa Bình và Sơn La, họ Hà Mường có truyền thống cai quản bản mường từ nhiều thế kỷ, mang đặc trưng văn hóa Mường riêng biệt so với họ Hà Kinh. Gốc Tày, Nùng: Người Tày và Nùng ở vùng Đông Bắc (Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn) cũng có dòng họ Hà cổ với phong tục riêng. Việt Nam (Kinh): Đời Trần có Hà Bổng, Hà Đặc (anh em, danh tướng chống quân Nguyên Mông, quê Quy Hóa). Đời Nguyễn có Hà Tông Quyền (đại thần, giỏi ngoại giao). Cận đại: Họ Hà có nhiều nhà cách mạng nổi bật, đặc biệt dòng Hà Huy ở Hà Tĩnh.
Địa bàn và nguồn tư liệu
Tây Bắc (Mường Hà): Hòa Bình (đậm đặc nhất — trung tâm văn hóa Mường), Sơn La (nhiều mường cổ do họ Hà cai quản), Phú Thọ, Lai Châu. Đây là vùng họ Hà Mường đặc trưng, khác biệt rõ rệt với họ Hà Kinh ở đồng bằng. Đông Bắc (Tày, Nùng): Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn — họ Hà Tày với phong tục riêng. Đồng bằng sông Hồng (Kinh): Hà Nội, Hải Dương, Bắc Ninh, Hưng Yên — chủ yếu chi Hà gốc Hán-Việt. Bắc Trung Bộ: Thanh Hóa (có cả Mường và Kinh), Nghệ An, Hà Tĩnh.
Nhân vật cùng họ trong sử liệu
Hà Bổng (đời Lý) — danh tướng. Hà Đặc (đời Lý) — em Hà Bổng, danh tướng. Hà Tông Quyền (1797–1839) — đại thần Triều Nguyễn (Minh Mạng). Hà Huy Tập (1906–1941) — Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương (1936–1938), quê Hà Tĩnh, hy sinh vì sự nghiệp cách mạng. Hà Huy Giáp (1908–1995) — nhà cách mạng, nhà văn hóa, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, người có nhiều đóng góp trong lĩnh vực văn hóa-tư tưởng. Hà Văn Lâu (1918–2016) — nhà ngoại giao, Đại sứ, thành viên phái đoàn Việt Nam tại Hội nghị Genève 1954. Hà Sĩ Phu (1940–) — nhà nghiên cứu. Hà Anh Tuấn (1984–) — ca sĩ.
Nguồn tham khảo
Người cùng họ không mặc nhiên cùng chi hoặc chung thủy tổ. Số liệu và nhận định là đầu mối tham khảo; quan hệ huyết thống cần được kiểm bằng gia phả, hộ tịch, văn bia hoặc tư liệu gốc.
/dong-ho/ho-ha-viet-nam